آرامگاه اين امامزاده در دهستان زرق آباد در 35 كيلومتري غرب اسفراين و 7 كيلومتري جنوب غربي روستاي كوران واقع شده است. اين بنا آجري با پلان چهار گوش عظيمي ساخته شده و در چهار جهت اصلي آن چهار ايوان بزرگ تعبيه شده است.در جبهه هاي شرقي و غربي بنا دو تالار عرضي موجود است كه در هر يك از اين تالارها چهار طاق نما ديده مي شود و هر تالار داراي يك دهانه با قوس گهواره اي است كه سقف را به دو بخش تقسيم كرده و از اين طريق بر روي هر بخش يك گنبد عرقچين تعبيه نموده اند.در طرفين هر يك از ايوان ها اتاق كوچكي براي اقامت زائران يا متوليان در نظر گرفته اند. صاحب اين بقعه احمد بن موسي الكاظم (ع) برادر امام رضا (ع) است.قدمت اين بنا صفويه به دوران صفويه برميگردد و با شماره 5942 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.
شاهزاده زيد توي
بناي تاريخي امامزاده شاهزاده زيد توي كه در غرب شهرستان اسفراين، در فاصله 300 متري شمال روستاي توي واقع شده. يكي از آثار معماري قرون مياني اسلامي است و ساختمان امامزاده در دوره هاي مختلف مرمت شده و شكل اوليه آن تا حدي تغيير يافته است.به نظر مي رسد در دوره قاجار تعميرات اساسي در اين بنا صورت گرفته و ديوارهاي خارجي آن با آجر نما سازي شده است. بناي شاهزاده زيد توي با توجه به تزئينات معماري، اعم از كاربندي هاي زير ايوان ها و فيلپوشها و نيز نقاشي هاي روي اندود گچ در زير گنبد در اولين نگاه ياد آور بناهاي دوره صفوي است بخش بزرگي از اين بنا به خصوص نماي خارجي آن در دوره قاجار تعمير شده است.با وجود اين دقت در پلان بنا نشان مي دهد طرح كلي پلان بر خلاف وضعيت امروزي منظم و هشت گوش بوده كه طي تعميرات متعدد در ادوار گوناگون به صورت نامنظم و چند وجهي درآمده است. باتوجه به پلان 8 ضلعي بعيد نيست كه بنياد بنا در دوره ايلخاني نهاده شده و در ادوار بعد تعميراتي در آن انجام شده باشد.اين امامزاده شجره نامه ندارد و به استناد به گفته هاي اهالي، آرامگاه متعلق به يكي از برادران امام رضا ( ع )است. اين اثر با قدمت صفويه و شماره 5151 در در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.
شاهزاده محمد باغشجرد
آرامگاه شاهزاده محمد باغشيرد در داخل روستاي باغشجرد 18 كيلومتري شمال شرقي صفي آباد و 69 كيلومتري شرق شهرستان اسفراين در كنار حمام و قنات قديمي واقع شده است. اين آرامگاه از جمله بناهاي يك ايواني است كه ورودي آن در ضلع شرقي قرار دارد.پلان بنا بصورت مربع شكل است و 99 متر مربع مساحت دارد. بقعه داراي چهار ورودي در جهات اصلي است . اين اثر با قدمت صفويه و با شماره5950 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.
امامزاده حمزه بن موسي
آرامگاه اين امامزاده در روستاي دهنه شيرين در 75 كيلومتري شرق شهر اسفراين و 10 كيلومتري شرق شهر صفي آباد واقع شده است. بقعه امامزاده حمزه بن موسي در دامنه تپه اي با شيب ملايم قرار گرفته است. طرح كلي پلان بنا مربع شكل است كه بوسيله سه كنج(فيلپوش) در گوشه ها فضاي مناسب براي استقرار گنبد بر فراز آن فراهم شده است. در ضلع جنوبي بنا ايوان كاشيكاري شده اي وجود دارد. فضاي داخلي مقبره با نقوش بسيار زيبا و گل و بوته و كتيبه اي از آيات قرآني مزين شده است.آيات قرآني با استفاده از خط ثلث سفيد رنگ بر زمينه آبي و دور كمربند مياني و ديوارها بصورت قرينه در بنا بكار رفته است، كه بيشتر نقوش و كتيبه ها متعلق به دوران قاجاريه مي باشد.اين اثر با قدمت صفويه وشماره 5151 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است .
امامزاده بابا حسين معروف به بابا قدرت
آرامگاه اين امامزاده در دهستان بام از بخش بام وصفي آباد و در فاصله 35 كيلومتري از اسفراين قرار دارد.
به اعتقاد مردم و اهالي روستاها ي مجاور اين بنا : مرقد مطهر يكي از نوادگان امام محمد تقي به نام بابا حسين معروف به بابا قدرت ميباشد.آرامگاه در انتهاي يك غار طبيعي بنا گرديده ، پلان آن چهارگوش و ابعاد آن 4.5*4.5 متر و ارتفاع آن تا نوك گنبد 9 متر مي باشد.گنبد اين بنا دو پوسته و مصالح به كار رفته در ان شامل : سنگ ، گچ و ملات ساروج است .تزيينات به كار رفته در آن شامل : طاقنما ها و طاقچه هايي در شيوه هاي مدور و شاخ بزي است.
اين بنا با شماره 11052و قدمت صفويه در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است .
شايان ذكر است از شواهد وقرائن معماري موجود در نوع ساخت سازه بنا ،اينچنين بر مي آيد كه قدمت آن به خيلي قبل از قدمت ذكر شده ميرسد و احتمالا بي ارتباط با يك سري از مراسمات و آئينهاي مذهبي در دوران ايران باستان نيست.
رشيد الدين محمد بيدوازي
روستاي بيدواز از توابع دهستان ميلانلو شهرستان اسفراين شمال شرقي اسفراين در فاصله 25 كيلومتري واقع شده است بيدواز با آب و هواي معتدل كوهستاني در دره زيباي ميلانلو قرار دارد.
نام اين روستا به صورت بيد آواز و بندواز نيز در برخي از كتب تاريخي قيد شده است. اين روستا به دليل واقع شدن در كناره رودخانه از نوع روستاهاي خطي است و در امتداد رودخانه شكل گرفته است. مقبره شيخ رشيد الدين محمد بيدوازي از مشهور ترين عرفا و شعرادر اين روستا قرار دارد.
اين بنا در دوران ايلخاني ساخته شده است.پلان اين بغعه هشت ضلعي گنبد داراست. اضلاع بيروني بنا 5/3 متر و ارتفاع 12 متر است. دو رديف كتيبه گچبري نفيس به خط ثلث و به رنگ سفيد و متن لاجوردي كه شامل آياتي از قرآن مجيد و اسامي ائمه اطهار است در ارتفاع 40/2 متري و 40/5 متري از كف بنا ودر زير ساقه گنبد قرار دارد و يك كتيبه نيز درچهار چوب محراب به خط ثلث به رنگ سفيد و متن لاجوردي نوشته شده كه آيه 39 سوره آل عمران « فنادته الملائكه و هو قائم يصلي في المحراب » را نشان مي داده متاسفانه تخريب شده و از بين رفته است.در قسمتي از كتيبه رديف اول كه در ضلع شرقي باقي مانده، متوفي را نواده شيخ همام و نبيره شيخ احمد غزالي صاحب تبار معرفي كرده اند و كتيبه رديف دوم شامل ده آيه نخست سوره فتح مي باشد. مصالح اصلي اين بنا را قلوه سنگ، ملات گچ و آهك تشكيل داده و احتمالاٌ در دوره صفويه قسمتهاي بالايي گنبد با آجر تعمير و بوسيله كلاف چوبي مستحكم شده است.
اين بنا با قدمت :ايلخاني ، تيموري و با شماره 2192 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.
شيخ رضي الدين علي لالا ادكاني
در روستاي ادكان واقع در 23 كيلومتري جنوب غربي شهر اسفراين در حاشيه سمت راست جاده اي كه به جوين مي رود بنايي قرار دارد كه در بين مردم عامه مردم ادكان به امامزاده معروف است ولي در اصل اين بنا آرامگاه عارف بزرگ و عاليقدر قرن 7 هجري قمري شيخ رضي الدين علي لالا ادكاني است.اين بنا در كنار محوطه تاريخي ادكان ( قدمت قرن 5 تا 7 هجري ) قرار گرفته است. بناي فوق با پلان چهار ضلعي گنبد دار ساخته شده است. براي ايجاد گنبد بر فراز پلان چهار ضلعي به كمك سكنج ها ابتدا فضا به هشت ضلعي و سپس دايره تبديل شده است.دسترسي به داخل بنا از چهار جهت امكانپذير بوده ولي در حال حاضر درهاي ضلع غربي و جنوب آن مسدود شده است. ورودي اصلي بنا در ضلع شرقي قرار دارد كه سر در آن با قوس نعل اسبي كه در داخل قاب مربعي شكل قرار گرفته پوشش يافته است. اندازه اين ورودي از ديگر وروديها بزرگتر است.
اين اثر با قدمت : اواخر ايلخاني و تيموري و با شماره 5948 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.
شيخ احمد ذاكر گورپاني
شيخ جمال الدين ذاكرجورفاني (گورپاني) از عرفاي بزرگ قرن هفتم هـ .ق و اقطاب سلسله كبرويه است. تاريخ تول وي طبق شواهد تاريخي در حدود 597 ه . ق و وفات ايشان 669 ه .ق بوده است .وي از شاگردان نام آور شيخ رضي الدين علي لالا بوده و طريق تصوف را از ايشان اخذ كرده است.مقبره شيخ از لحاظ تقسيم بندي پلان جزء مقبره هاي چهار ضلعي گنبد دار مي باشد. تزئينات بنا در داخل شامل فيلپوشها و طاق نماها است. اين بناي سه طبقه به دوره سلجوقي است. اين اثر با شماره 5906 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است .
منبع : اداره ميراث فرهنگي ، صنايع دستي و گردشگري شهرستان اسفراين